چۆن لە لوتکەی نرخەکاندا سەرمایەکەت نەدۆڕێنیت؟
ستراتیژیی کڕین و فرۆشتنی زێڕ و زیو لە سەردەمی شڵەژانی بازاڕدا
لە جیهانی ئابووریدا، زێڕ و زیو تەنها دوو کانزای گرانبەها نین، بەڵکو وەک “پەناگەی ئارام” ناسراون. پێشبینیکردنی جوڵەی ئەم بازاڕە لە کاتی تەنگژەکاندا، هونەرێکی تێکەڵە لە زانستی دارایی و ناسینی دەروونناسیی جەماوەر. گرنگیی ئەم بابەتە لەوەدایە کە لە کاتی هەڵکشانی خێرای نرخەکاندا، زۆربەی خەڵکی لەژێر کاریگەریی ترس یان چاوچنۆکیدا بڕیار دەدەن، بەڵام وەبەرهێنەری ژیر ئەو کەسەیە کە دەزانێت چۆن لەنێوان شەپۆلەکاندا مەلە بکات بەبێ ئەوەی بخنکێت.
شیکاریی واقیعیی بازاڕی کوردستان و عێراق
ئەوەی ئێستا لە بازاڕەکانی هەولێر، سلێمانی و بەغدا دەگوزەرێت، دیاردەیەکی کەم وێنەیە. نرخەکان ئاستی مێژووییان بڕیوە.
هۆکارەکانی ئەم هەڵکشانە بریتین لە:
١. تەنگژە سیاسییەکان: ناسەقامگیریی ناوچەکە و مەترسییەکانی جەنگ وای کردووە بانکە ناوەندییەکان و تاکەکانیش متمانە تەنها بە زێڕ بکەن.
٢. دابەزینی بەهای دراوەکان: گۆڕانکاریی بەردەوام لە بەهای دینار بەرانبەر دۆلار، وای کردووە خەڵکی بۆ پاراستنی سەرمایەکانیان پەنا بۆ کڕینی کانزای ڕەق ببەن.
٣. هەڵاوسانی جیهانی: کاتێک هێزی کڕینی دراوە کاغەزییەکان کەمدەکات، زێڕ وەک قەڵغانێک بەرانبەر هەڵاوسان دەردەکەوێت.
چۆن هێزی پێشبینیمان بەهێز بکەین؟ (ڕێگا نوێیەکان)
بۆ ئەوەی نەبیتە قوربانیی بازاڕ، پێویستت بەم سێ کوچکەیەیە کە دوورن لە ڕێگا باوەکان:
١. چاودێریی “پێوەری ترس”:
لەبری ئەوەی تەنها سەیری نرخی زێڕ بکەیت، سەیری ئاستی دڵەڕاوکێی سیاسی بکە. هەرکاتێک هەستت کرد هەواڵەکان بەرەو توندوتیژیی زیاتر دەچن، بزانە نرخەکان هێشتا جێگەی بەرزبوونەوەیان ماوە.
٢. یاسای “پێچەوانە کارکردن”:
وەبەرهێنەری گەورە، بارۆن ڕۆتشایلد دەڵێت: “کاتێک کڕین بکە کە خوێن لە شەقامەکاندایە، تەنانەت ئەگەر خوێنی خۆتیش بێت.” ئەمە بەو مانایەیە کاتێک هەموو خەڵک بە ڕاکردن دەچن بۆ کڕین، تۆ کاتی ئەوەیە بیر لە فرۆشتن بکەیتەوە، و کاتێک هەمووان نائومێدن و دەفرۆشن، تۆ کاتی کڕینتە.
٣. خوێندنەوەی بازاڕی زیو وەک نیشاندەری پێشوەختە:
زۆرجار زیو جوڵەکانی خێراترە لە زێڕ. ئەگەر بینیت زیو دەستی کرد بە دابەزینێکی خێرا لە کاتێکدا زێڕ جێگیرە، بزانە زێڕیش بەدوایدا دێت.
کاتی کڕینە یان فرۆشتن؟
لە کوردستان ئێستا دۆخەکە گەیشتووەتە “لوتکەی پەرۆشی”. کڕین لەم کاتەدا کە نرخەکان لە بەرزترین ئاستدان، سەرکێشییەکی گەورەیە.
-
ئەگەر کڕیاری: تەنها ئەو پارەیەی پێویستت نییە بیخەە ناو زێڕ و بە یەکجار هەموو پارەکەت مەکڕە. پارەکەت بکە بە پێنج بەشەوە و لە کاتی دابەزینە کاتییەکاندا بەش بەش بیکڕە.
-
ئەگەر خاوەن زێڕی: ئێستا کاتێکی گونجاوە بۆ “چنینی قازانج”. واتە نیوەی ئەو زێڕەی هەتە بیفرۆشە و نیوەکەی تری بهێڵەرەوە. بەمە هەم قازانجت کردووە و هەم ئەگەر نرخەکە بەرزتریش بووەوە، هێشتا پشکۆت لە بازاڕدا هەیە.
چۆن زیان نەکەین؟ (هەنگاوە کردارییەکان)
١. دوورکەوتنەوە لە “هەستی باو”: هەرگیز لەبەر ئەوە مەکرە کە دراوسێکەت یان خزمێکت زێڕی کڕیوە. کاتێک بابەتەکە دەبێتە قسەی سەر زاری هەموو خەڵک، زۆرجار کاتی کڕین تێپەڕیوە.
٢. جۆراوجۆرکردنی سەرمایە:
هەموو هێلکەکانت مەخەرە یەک سەبەتەوە. لە کوردستان وا باوە تەنها زێڕ دەکردرێت، بەڵام “زیو” لەم دۆخەدا دەرفەتی قازانجی زیاتری تێدایە چونکە نرخی تێچووی کەمترە و توانای بازدانی گەورەتری هەیە.
٣. کڕینی “زێڕی خاو” یان شمشێر:
بۆ ئەوەی لە کاتی فرۆشتنەوەدا زیان لە “کرێی دەست” و “بڕینەوە” نەکەیت، هەمیشە هەوڵبدە شمشێری جیهانی یان زێڕی عەیار ٢٤ بکڕیت کە لە بازاڕی کوردستاندا بە زێڕی “میسقاڵی” ناسراوە.
هەنگاوی کرداری
بازاڕی زێڕ و زیو لە کوردستان ئێستا لە قۆناغی “باڵۆن” دایە. بۆ ئەوەی پارێزراو بیت:
-
پەلە مەکە لە کڕین لەم لوتکە بەرزەدا.
-
چاوەڕێی “ڕاستکردنەوەی نرخ” بکە (واتە دابەزینێکی کاتی).
-
هەمیشە بڕێک پارەی نەختینەت (دۆلار یان دینار) لەبەر دەست بێت بۆ ئەوەی ئەگەر نرخەکە بە شێوەیەکی کتوپڕ دابەزی، بتوانیت بە هەرزان بیکڕیت.
وارن بافێت دەڵێت: “بازاڕی دارایی ئامرازێکە بۆ گواستنەوەی پارە لە کەسانی پەلەبازەوە بۆ کەسانی ئارام.” کەواتە ئارام بگرە و مەبە بە بەشێک لەو شەپۆلە کوێرەی کە تەنها بەدوای نرخدا ڕادەکەن.
بۆ ئەوەی دوچاری شۆكی ئابووری و سەرمایە نەبیت وەڵامی پێویستە وەڵامی ئەم سێ پرسیارەتان لابێت:
١. ئایا دەزانیت جیاوازی نێوان “پاشەکەوت” و “وەبەرهێنان” چییە، و کامەیان بۆ دۆخی ئێستای کوردستان گونجاوە؟
٢. ئەگەر بەیانی نرخی زێڕ ٢٠٪ دابەزێت، پلانێکی جێگرەوەت هەیە یان تووشی شۆکی دارایی دەبیت؟
٣. ئایا تەنها لەبەر ئەوە دەیکڕیت چونکە نرخەکەی بەرز دەبێتەوە، یان تێگەیشتنت بۆ سووڕی ئابووری جیهانی هەیە؟